ΑΠ 43/2016: Άσκηση επιχειρηματικής ελευθερίας και προστασία του δικαιώματος επί της προσωπικότητας


Ενδιαφέρον παρουσιάζει η υπ’ αριθμ. 43/2016 απόφαση του Αρείου Πάγου (NOMOS), κατά την οποία  κρίθηκε ότι η επιχειρηματική ελευθερία πρέπει να ασκείται με τέτοιο τρόπο ώστε να μην προσβάλλεται το δικαίωμα του ατόμου για απόλαυση ενός ήρεμου και ελεύθερου από ρύπους περιβάλλοντος, δικαίωμα που αποτελεί έκφανση του γενικότερου δικαιώματος επί της προσωπικότητας.

Στη συγκεκριμένη περίπτωση το Δικαστήριο απεφάνθη ότι λόγω της καύσιμης ύλης που χρησιμοποιεί η επιχείρηση των εναγομένων-αναιρεσειόντων και της καθημερινής, πολύωρης λειτουργίας της, ο εξερχόμενος αέρας από την καμινάδα στην ταράτσα της οικοδομής, όπου στεγάζεται η επιχείρηση, επιβαρύνει το περιβάλλον στο οποίο διαβιώνουν οι ενάγοντες-αναιρεσίβλητοι, με βλαβερές συνέπειες γι’ αυτούς. Κρίθηκε, δηλαδή, ότι ο τρόπος με τον οποίο ασκείται η ως άνω επιχειρηματική δραστηριότητα στερεί από τους ενάγοντες-αναιρεσίβλητους το δικαίωμα απόλαυσης καθαρού φυσικού αέρα, χωρίς ρύπους και συνεπάγεται κινδύνους για την υγεία τους.

Αξιοσημείωτη μάλιστα είναι η σκέψη του Δικαστηρίου, κατά την οποία δεν ασκεί επιρροή το γεγονός ότι η επιχείρηση διαθέτει νόμιμη άδεια ή αν τηρούνται οι όροι που θέτουν άλλης διοικητικής φύσεως διατάξεις και ότι παράνομη προσβολή του δικαιώματος επί της προσωπικότητας συντρέχει και στην περίπτωση που δεν τηρείται η επιμέλεια που απαιτείται βάσει των αρχών της καλής πίστης. Ειδικότερα, έγινε δεκτό ότι η παράνομη συνέπεια οφείλεται σε υπαίτια συμπεριφορά των εναγομένων-αναιρεσειόντων, οι οποίοι παρά τη διαμαρτυρία των εναγόντων-αναιρεσιβλήτων αλλά και με βάση τις αρχές της καλής πίστης, αρνούνται να λάβουν τα κατάλληλα μέτρα για να μην οχλούνται οι τελευταίοι, τοποθετώντας στην επιχείρηση τους τα ειδικά φίλτρα που κρίθηκαν κατάλληλα προκειμένου να αποτραπεί η εκπομπή ρύπων.

Το σκεπτικό του Δικαστηρίου για τη θεμελίωση της παράνομης προσβολής του δικαιώματος των εναγόντων – αναιρεσιβλήτων έχει ως εξής: «…Στην έννοια δε του δικαιώματος επί της προσωπικότητας περιλαμβάνονται όλα τα άυλα αγαθά, τα οποία είναι αναπόσπαστα συνδεδεμένα με το πρόσωπο και ανήκουν σ’ αυτό, όπως είναι και η κοινωνική ατομικότητα του ανθρώπου. Από τα ανωτέρω απορρέει και το δικαίωμα χρήσεως των κοινόχρηστων πραγμάτων (άρθρα 967, 968- 970 ΑΚ), όπως είναι και ο ατμοσφαιρικός αέρας, που εντάσσονται στην ευρύτερη έννοια του περιβάλλοντος και συμπίπτουν σε ευρεία κλίμακα με τα σημαντικότερα περιβαλλοντικά αγαθά, συνιστώντας τόσο προϋπόθεση ζωής, όσο και στοιχεία για την εξασφάλιση ποιότητας ζωής. Από τα ανωτέρω συνάγεται, ότι η απόλαυση ενός ήρεμου περιβάλλοντος ελεύθερου από ρύπους είναι και αυτή μία έκφανση του δικαιώματος επί της προσωπικότητας. Προσβολή ως προς αυτή την πλευρά του όλου δικαιώματος μπορεί να προκαλείται και όταν διαταράσσεται η ωφέλεια από την απόλαυση του φυσικού περιβάλλοντος όσον αφορά την ατμόσφαιρα με την εκπομπή ρύπων όπως καπνού, αναθυμιάσεων αλλά και θορύβων (ηχορύπανση). Εάν η εκπομπή είναι τόσο ισχυρή ώστε να απειλεί και την υγεία των κοινωνών, τότε επέρχεται προσβολή και ως προς μία επιπλέον έκφανση του γενικού δικαιώματος της προσωπικότητας εκείνης που αφορά το ειδικότερο δικαίωμα στην υγεία.  

Συνεπώς, το δικαίωμα χρήσης των κοινόχρηστων πραγμάτων αποτελεί αυτοτελή εκδήλωση του δικαιώματος της προσωπικότητας, όπως προσδιορίζεται από τη διάταξη του άρθρου 57 ΑΚ (ΑΠ 718/2001). Το δικαίωμα επί της προσωπικότητας προσδιορίζεται εννοιολογικά και με τις διατάξεις των άρθρων 2 παρ. 1, 5 παρ. 1, 2 και 5 και 24 παρ. 1 του ισχύοντος Συντάγματος, ενώ η συμπεριφορά με την οποία διαταράσσεται από τρίτους στοιχείο περιβαλλοντικό κατά τέτοιο τρόπο, ώστε, είτε να αλλοιώνεται ή να καταργείται η κοινή ωφέλεια που πηγάζει από τη χρήση του συγκεκριμένου πράγματος, είτε να καθίσταται αδύνατη η χρήση του στοιχείου αυτού, συνιστά παράνομη προσβολή κατά τις διατάξεις των άρθρων 57, 970 Α.Κ., όπως αυτές εμπλουτίζονται από το άρθρο 24 του Συντάγματος. Επομένως, το δικαίωμα του ανθρώπου στη χρήση και την απόλαυση της ωφέλειας του ζωτικού χώρου του, αποτελεί την ιδιωτικού δικαίου έκφανση της κατοχύρωσης από το άρθρο 24 παρ. 1 του Συντάγματος, του κοινωνικού δικαιώματος στο περιβάλλον, που τριτενεργεί στις ιδιωτικές έννομες σχέσεις μέσω των διατάξεων των άρθρων 57 και 967 επ. Α.Κ.»

Το πρόσωπο που υφίσταται προσβολή του συγκεκριμένου δικαιώματος μπορεί να αξιώσει την άρση της προσβολής και την παράλειψή της στο μέλλον. Όπως βέβαια επισημαίνει το Δικαστήριο, για την ανωτέρω αξίωση νομιμοποιείται ο χρήστης του συγκεκριμένου πράγματος ή το πρόσωπο (ως προς τα σωματικά ή ψυχικά αγαθά) που υπέστη την προσβολή, ο οποίος στην πρώτη περίπτωση θα πρέπει να βρίσκεται σε ορισμένη τοπική σχέση με το αντίστοιχο περιβαλλοντικό αγαθό.

Ζηδιανάκη Εμμανουέλα,
Μ.Δ.Ε. Αστικού Δικαίου